NEN 3140: wat is het, wat mag een VP, VOP of leek, en hoe vaak keur je?

NEN 3140 is de Nederlandse norm voor de bedrijfsvoering van elektrische installaties en elektrische arbeidsmiddelen op laagspanning. Bedrijfsvoering betekent hier: het gebruik, het onderhoud, het beheer en de inspectie ervan, en het werken aan, met of in de buurt van die installaties. De norm is gebaseerd op de Europese EN 50110. Waar NEN 1010 gaat over hoe je een installatie aanlegt, gaat NEN 3140 over hoe je hem daarna veilig in gebruik houdt.

Een norm is op zichzelf geen wet. Maar het Arbobesluit eist dat elektrische installaties veilig zijn en blijven, dat alleen deskundige, voldoende onderrichte en bevoegde mensen eraan werken, en dat arbeidsmiddelen die slijten periodiek worden gekeurd. NEN 3140 is de gangbare manier om aan die eisen te voldoen, en de Arbeidsinspectie ziet hem als de stand der techniek. Wijk je ervan af, dan moet je kunnen laten zien dat je op een andere manier even veilig werkt.

Dit stuk vervangt de norm niet. De normtekst is betaald, er geldt een versie met wijzigingsbladen en er ligt een ontwerp voor een nieuwe versie die naar verwachting in 2026 of 2027 definitief wordt. Voor de precieze eisen kijk je in de actuele norm, de Arbocatalogus van je branche en de eisen van je opdrachtgever en verzekeraar.

De rollen: IV, WV, VP, VOP en de leek

NEN 3140 werkt met aanwijzingen: de werkgever legt schriftelijk vast wie wat mag. Er zijn vier aanwijzingen.

• Installatieverantwoordelijke (IV). Eindverantwoordelijk voor de veilige bedrijfsvoering van een installatie of een groep installaties en arbeidsmiddelen. Regelt de procedures, de bevoegdheden en de inspecties, en bepaalt dus ook hoe vaak er wordt geïnspecteerd.
• Werkverantwoordelijke (WV). Verantwoordelijk voor de veilige uitvoering van een bepaald werk: organiseert, instrueert en houdt toezicht.
• Vakbekwaam persoon (VP). Voert zelfstandig elektrotechnisch werk uit, bijvoorbeeld als monteur of inspecteur, binnen wat in zijn aanwijzing staat. Daarvoor is elektrotechnische opleiding en ervaring nodig, en een schriftelijke aanwijzing van de werkgever.
• Voldoende onderricht persoon (VOP). Meestal iemand zonder elektrotechnische opleiding die voor specifieke taken met elektrisch risico is geïnstrueerd. Techniek Nederland noemt als voorbeeld monteurs van koelinstallaties, zonnepanelen of laadpalen. Hij doet alleen waarvoor hij is onderricht.

Een leek is iedereen zonder zo'n aanwijzing. Een leek doet geen elektrotechnisch werk op eigen gezag. Waar een leek toch meehelpt, gebeurt dat onder toezicht: TenneT schrijft in zijn eigen procedure bijvoorbeeld dat een medewerker zonder aanwijzing buiten de gevarenzone alleen mag meewerken als een VP ononderbroken toezicht houdt. Wat een leek precies wel en niet mag, staat in de norm en hoort in je eigen werkinstructies; ga er niet van uit dat ‘even meehelpen’ vanzelf mag.

Een aanwijzing is persoonlijk en specifiek. Volgens de samenvatting van Techniek Nederland staan er minimaal in: naam, geboortedatum en functie, de aanwijzing (VOP, VP, WV of IV), een ingangsdatum en eventueel een einddatum, aan welke installaties en welke werkzaamheden iemand mag werken, in welke omgeving, met welk gereedschap en welke beschermingsmiddelen, en de handtekeningen van wie aanwijst en wie wordt aangewezen.

Hoe vaak keur je?

Het korte antwoord: zo vaak als nodig is om de installatie of het gereedschap veilig te houden, en dat bepaal je zelf. Het Arbobesluit zegt letterlijk dat een arbeidsmiddel dat slijt ‘zo dikwijls dit ter waarborging van de goede staat noodzakelijk is’ wordt gekeurd. NEN 3140 legt die keuze bij de installatieverantwoordelijke, die de termijn moet vastleggen en onderbouwen op basis van een risicobeoordeling.

• Hoe intensief wordt het gebruikt: dagelijks op de bouw of af en toe op kantoor?
• In welke omgeving: droog en schoon, of vocht, stof, buiten en in de bus?
• Hoe gevoelig is het voor schade: wordt het meegesleept, valt het weleens, wisselt het vaak van gebruiker?
• Wat bleek bij vorige keuringen: veel afkeur betekent korter, jaren zonder gebrek mag een reden zijn om langer te wachten.

Hoe dat uitpakt verschilt per bedrijf. Netbeheerder TenneT keurt in zijn eigen procedure al het elektrisch handgereedschap één keer per jaar, op kantoor, in de werkplaats en buiten. Laagspanningsinstallaties jonger dan twintig jaar inspecteert TenneT visueel om de vier jaar en beproeft ze om de acht jaar; oudere installaties om de twee en vier jaar. Dat zijn de keuzes van één bedrijf, geen normtabel, maar het laat zien hoe een onderbouwde termijn eruitziet.

Naast de vaste termijn keur je ook buiten de planning, als er iets is gebeurd: na een val, na een reparatie of aanpassing, na een ongeval of na een lange tijd buiten gebruik. Dat staat ook zo in het Arbobesluit.

Je verzekeraar kan een eigen termijn eisen. Brandverzekeraars nemen periodieke inspectie van de elektrische installatie vaak op als voorwaarde in de polis, en zonder inspectierapport kan een uitkering na brand lager uitvallen of vervallen. Kijk dus in je polisvoorwaarden voordat je zelf een ruimere termijn kiest.

Hoe lang is een keuring of aanwijzing geldig?

• Een keuring van gereedschap of een installatie is geldig tot de volgende keuringsdatum die jij of de IV hebt vastgesteld. Er bestaat geen algemene houdbaarheid van bijvoorbeeld een jaar. Keur je jaarlijks, dan is de keuring een jaar geldig; zet die datum op het label of in je registratie.
• Het Arbobesluit eist dat de schriftelijke bewijsstukken van keuringen op de arbeidsplaats aanwezig zijn en aan de inspecteur kunnen worden getoond. Een sticker zonder rapport erachter is dus niet genoeg.
• Een aanwijzing als VP of VOP heeft een ingangsdatum en soms een einddatum, en geldt zolang de werkgever en de medewerker hem niet intrekken. Verandert het werk, de installatie of het bedrijf, dan hoort de aanwijzing daarop te worden aangepast.
• Een opleidings- of examencertificaat is iets anders dan een aanwijzing. Het certificaat laat zien dat iemand de kennis heeft; de aanwijzing is wat hem bevoegd maakt. Hoe vaak je die kennis moet opfrissen, verschilt per werkgever en opdrachtgever: vraag na wat zij eisen.

Een inspectieformulier voor elektrische arbeidsmiddelen met tien controlepunten, om aan te passen: Gratis inspectieformulier.

Bijhouden wat wanneer verloopt

Het lastige deel van NEN 3140 is meestal niet de keuring zelf, maar weten welk stuk gereedschap wanneer aan de beurt is. In Veldly leg je per stuk materieel vast wanneer het voor het laatst is gekeurd en tot wanneer die keuring geldt. Het overzicht van je materieel laat zien welke keuring verlopen is en welke binnen dertig dagen verloopt. De termijn vul je zelf in; Veldly bepaalt hem niet en kent de norm niet.

Keuringen met eigen checklist en een certificaat als pdf: Keuringen.